Czego nie mogą jeść owce? Rośliny trujące na pastwisku

Najgroźniejsze zatrucia owiec rzadko zaczynają się od wyjątkowo egzotycznej rośliny. Częściej winny jest worek gałęzi po przycinaniu żywopłotu, spleśniała bela, zielone ziemniaki albo pieczywo wrzucone przez płot przez przypadkową osobę.

Nie można liczyć na to, że owca sama rozpozna zagrożenie. Na zasobnym pastwisku zwierzęta często omijają gorzkie i drażniące rośliny, ale przy niedoborze trawy, po skoszeniu chwastów albo po podrzuceniu świeżych gałęzi mogą zjeść je bez większego wahania. Dodatkowo wysuszenie nie zawsze unieszkodliwia truciznę: cis i starzec pozostają niebezpieczne, natomiast toksyczność jaskrów po prawidłowym wysuszeniu wyraźnie maleje.

Czego nie wolno podawać owcom do jedzenia?

Odpady kuchenne nie są paszą dla owiec. Dotyczy to również resztek, które wyglądają niewinnie: obierek, ugotowanych warzyw, starego pieczywa, sałatek, pozostałości z obiadu czy produktów zebranych po sprzątaniu lodówki. W Polsce obowiązuje unijny zakaz karmienia zwierząt gospodarskich odpadami gastronomicznymi albo paszą zawierającą takie odpady. Definicja obejmuje wszystkie odpady żywnościowe pochodzące z kuchni, w tym z kuchni domowych. Nie ma znaczenia, że w wiadrze znajdują się „same warzywa” i nie widać mięsa.

Inaczej traktuje się standaryzowane produkty uboczne przemysłu spożywczego, które zostały legalnie wprowadzone do łańcucha paszowego i mają określony skład. Worek resztek z domu, restauracji albo stołówki nie staje się jednak materiałem paszowym tylko dlatego, że ktoś przywiózł go do gospodarstwa.

Spleśniałej paszy nie ratuje się przez wymieszanie jej z dobrą. Dotyczy to siana, kiszonki, ziarna, wysłodków i gotowych mieszanek. Pleśnie oraz ich toksyny nie rozkładają się równomiernie. Fragment wyglądający czysto może pochodzić z tej samej zanieczyszczonej partii.

Paszę trzeba wycofać, gdy:

• czuć stęchły, gnilny albo nietypowo kwaśny zapach;
• widać biały, zielony, szary lub czarny nalot;
• materiał jest śluzowaty, nadmiernie wilgotny albo wyraźnie się nagrzewa;
• owce nagle odmawiają jedzenia nowo otwartej beli lub partii paszy;
• pleśń znajduje się nie tylko na zewnętrznej warstwie, lecz także w głębi beli.

Nie należy wybierać nalotu i podawać reszty „na próbę”. Przy rozległym zepsuciu cała bela powinna zostać odrzucona. Jeżeli podejrzana partia jest duża i wartościowa, można zlecić analizę paszy, ale do chwili otrzymania wyniku nie podaje się jej zwierzętom.

Chleb nie jest dla owiec neutralnym przysmakiem. Duża, zjedzona jednorazowo ilość dostarcza szybko fermentujących węglowodanów. Następstwem może być niestrawność, zahamowanie pracy żwacza, biegunka, wzdęcie, odwodnienie, a w ciężkich przypadkach ostra kwasica. Objawy mogą zacząć się już po kilku godzinach, a ich nasilenie zależy od ilości pieczywa, masy zwierzęcia i wcześniejszego przystosowania do pasz treściwych.

Nie istnieje praktyczna zasada w rodzaju „dwie kromki są bezpieczne”. Pieczywa nie należy podawać regularnie, a domowe resztki pieczywa dodatkowo podlegają zasadom dotyczącym odpadów gastronomicznych. Szczególnie ryzykowny jest bochenek lub worek bułek pozostawiony w miejscu, do którego jedna owca może dostać się przed resztą stada.

Zielone i skiełkowane ziemniaki trzeba odrzucić. Nie podaje się także:

• kiełków i długich odrostów;
• naci ziemniaczanej;
• zielonych lub niedojrzałych owoców rośliny;
• gorzkich, silnie uszkodzonych bulw;
• obierek pochodzących z zielonych ziemniaków.

W ziemniakach występują glikoalkaloidy, przede wszystkim α-solanina i α-chakonina. Ich stężenie może wzrastać między innymi wskutek kiełkowania, uszkodzenia i niewłaściwego przechowywania. Gotowanie może obniżyć ich zawartość, ale nie daje gwarancji unieszkodliwienia produktu. Nie ustalono też wiarygodnego, praktycznego limitu bezpiecznego dla owiec, dlatego granica decyzyjna jest prosta: zielonych, skiełkowanych i gorzkich bulw nie wykorzystuje się do karmienia.

Resztki ogrodowe są jednym z najczęstszych źródeł nagłych zatruć. Gałęzie cisa, różanecznika lub pierisu pozostają toksyczne po ścięciu. Co gorsza, sterta świeżych gałęzi jest dla owiec łatwiej dostępna niż roślina rosnąca za płotem. Nie wolno wrzucać na wybieg skoszonej trawy zmieszanej z chwastami, przyciętych żywopłotów, wyrwanych bylin, cebul kwiatowych ani zawartości ogrodowych taczek.

Przy pastwisku graniczącym z drogą lub zabudowaniami sama rozmowa z sąsiadami zwykle nie wystarcza. Potrzebne są tabliczki „Nie karmić zwierząt”, zamknięte pojemniki na odpady i taka konstrukcja ogrodzenia, aby przechodzień nie mógł podać owcy chleba albo gałęzi bezpośrednio z ręki. Po przycinaniu roślin oraz po wichurze trzeba dodatkowo obejść granice pastwiska i usunąć wszystko, co spadło za ogrodzenie.

Najczęstsze rośliny trujące dla owiec na pastwisku

Nie każda roślina działa w ten sam sposób. Cis może doprowadzić do śmierci w ciągu kilku godzin, starzec uszkadza organizm stopniowo, a świeży jaskier przede wszystkim silnie drażni przewód pokarmowy. Dlatego podczas kontroli pastwiska trzeba sprawdzać nie tylko samą darń, ale również obrzeża, rowy, miejsca pod drzewami, sąsiedztwo ogrodów oraz pryzmy gałęzi.

• Cis pospolity (Taxus baccata)
  To jeden z najgroźniejszych krzewów dla owiec. Toksyczne są igły, kora, gałęzie i nasiona. Czerwona, mięsista osnówka sama w sobie nie zawiera głównej trucizny, ale znajdujące się w niej nasiono jest toksyczne, dlatego w gospodarstwie cały krzew należy traktować jako niedostępny dla zwierząt. Cis jest niebezpieczny zarówno świeży, jak i wysuszony. Zawarte w nim taksyny zaburzają pracę serca; owca może wyglądać normalnie, po czym nagle osunąć się i paść. W doświadczeniu, w którym siedmiu dorosłym owcom podano suszone liście w dawce 2,5 g/kg masy ciała, cztery zwierzęta padły w ciągu 4–16 godzin. Dla owcy ważącej 60 kg taka ilość odpowiada 150 g suszonych liści. Nie jest to jednak „bezpieczny próg” — skład roślin i wrażliwość zwierząt są zmienne, a przypadki nagłej śmierci występują również po mniejszym pobraniu.
• Starzec jakubek (Jacobaea vulgaris)
  Młoda roślina tworzy rozetę liści, a starsza ma liczne żółte kwiatostany przypominające drobne margerytki. Zawiera alkaloidy pirolizydynowe, które powodują kumulacyjne uszkodzenie wątroby. Problem nie musi być widoczny bezpośrednio po zjedzeniu; skutki powtarzającego się pobierania mogą ujawnić się znacznie później. Starzec pozostaje toksyczny w sianie, kiszonce i granulacie. Po skoszeniu traci część goryczy i bywa chętniej zjadany, dlatego wyrwanych lub ściętych roślin nie wolno zostawiać na pastwisku. Trzeba je zebrać i usunąć poza zasięg zwierząt. Owce nie powinny być używane jako metoda „wyczyszczania” silnie zachwaszczonej kwatery.
• Jaskry (Ranunculus spp.)
  Największe zagrożenie stanowią świeże rośliny, zwłaszcza wiosną i na początku lata. Protoanemonina zawarta w jaskrach drażni jamę ustną, gardło i przewód pokarmowy. Typowe są obfite ślinienie, zaczerwienienie lub pęcherze w pysku, ból brzucha i biegunka; po dużej ilości mogą pojawić się drżenia, drgawki i nagłe osłabienie. Owce zwykle omijają świeże jaskry, dopóki mają dostatecznie dużo innej roślinności. Ryzyko rośnie na podmokłych, zaniedbanych i nadmiernie spasanych kwaterach. Po prawidłowym wysuszeniu protoanemonina ulega rozkładowi, dlatego kilka dobrze wysuszonych jaskrów w sianie nie jest takim samym alarmem jak gęsty łan świeżych roślin na pastwisku.
• Naparstnica purpurowa (Digitalis purpurea)
  Cała roślina zawiera glikozydy nasercowe. Szczególnie łatwo przeoczyć młode rozety liści rosnące przy ogrodzeniach, na skarpach albo w pobliżu ogrodu. Zatrucie może powodować ból brzucha, biegunkę, wyraźne osłabienie, drżenia, drgawki oraz zaburzenia rytmu serca prowadzące do nagłego upadku. Naparstnicy nie wolno wrzucać zwierzętom po przekwitnięciu ani podczas porządkowania rabat.
• Różanecznik i azalia (Rhododendron spp.)
  Toksyczne są liście, pędy, kwiaty, a także materiał po przycięciu krzewu. Grayanotoksyny zaburzają pracę układu pokarmowego, nerwowego i serca. W ciągu kilku godzin mogą wystąpić: intensywne ślinienie, zwracanie treści pokarmowej, ból brzucha, biegunka, osłabienie, chwiejny chód, zaleganie i drgawki. Zatrucia całej grupy owiec zdarzają się po wyrzuceniu na wybieg jednej sterty ogrodowych gałęzi. Nie ma swoistego antidotum; leczenie jest podtrzymujące i ma największy sens, gdy zostanie rozpoczęte szybko.
• Dąb (Quercus spp.)
  Najwięcej problemów powodują młode liście, pąki oraz duża ilość żołędzi, szczególnie zielonych lub kiełkujących. Nie oznacza to, że z pastwiska trzeba usunąć każdy dąb. Zagrożenie powstaje przede wszystkim wtedy, gdy owce przez kilka dni zjadają znaczne ilości liści albo żołędzi, na przykład po wichurze, przy słabym odroście trawy lub w roku obfitego owocowania. Pierwsze objawy zwykle pojawiają się po 2–3 dniach intensywnego pobierania: brak apetytu, apatia, zatrzymanie pracy żwacza i zaparcie, a następnie ciemna lub krwista biegunka, odwodnienie oraz uszkodzenie nerek. Gdy stado zaczyna aktywnie wyszukiwać żołędzie, trzeba przenieść je na inną kwaterę albo odgrodzić teren pod drzewami.
• Wilczomlecze (Euphorbia spp.)
  Poszczególne gatunki różnią się toksycznością, ale charakterystyczny biały sok mleczny jest silnie drażniący. Po zjedzeniu rośliny mogą wystąpić pieczenie i zapalenie jamy ustnej, ślinienie, ból brzucha oraz biegunka. Sok podrażnia również skórę i oczy człowieka, dlatego wilczomlecz usuwa się w rękawicach, nie rozrywając pędów nad twarzą. Nie każdy pojedynczy wilczomlecz na pastwisku oznacza natychmiastowe zatrucie stada, ale gęste skupiska trzeba usunąć, zwłaszcza gdy na kwaterze zaczyna brakować trawy.
• Inne rośliny ozdobne
  Do ryzykownych należą między innymi pieris japoński, oleander, złotokap, konwalia oraz laurowiśnia. Jedne zawierają glikozydy nasercowe, inne związki cyjanogenne albo alkaloidy działające na układ nerwowy. Nie ma sensu tworzyć listy ogrodowych gałęzi „prawdopodobnie bezpiecznych”. Praktyczna zasada jest skuteczniejsza: żadnych pozostałości po cięciu roślin ozdobnych na pastwisku, wybiegu ani w paśniku.

Objawy zatrucia u owiec i pierwsza reakcja hodowcy

Objawy zależą od rośliny, zjedzonej ilości i czasu, który minął od pobrania. Nie trzeba jednak rozpoznawać konkretnej trucizny, aby prawidłowo zareagować.

Sygnały alarmowe to przede wszystkim:

• obfite ślinienie, pienienie się lub podrażnienie pyska;
• nagła biegunka, zwłaszcza ciemna albo z domieszką krwi;
• apatia, izolowanie się od stada i niechęć do ruchu;
• chwiejny chód, drżenia mięśni i drgawki;
• szybko powiększająca się lewa strona brzucha, czyli wzdęcie;
• brak apetytu, brak przeżuwania i osłabienie pracy żwacza;
• trudności w oddychaniu, bardzo wolne lub nieregularne tętno;
• nagłe zaleganie, utrata przytomności albo niespodziewane padnięcie zwierzęcia.

Brak objawów nie wyklucza niebezpieczeństwa. Po zjedzeniu cisa owca może paść gwałtownie, natomiast skutki pobierania starca mogą ujawnić się dopiero po dłuższym czasie. Znane zjedzenie cisa, różanecznika, naparstnicy albo nieznanej rośliny ozdobnej jest powodem do natychmiastowego telefonu do lekarza weterynarii — nie do oczekiwania na pierwszą biegunkę.

Pierwsza reakcja powinna przebiegać w określonej kolejności:

1. Przerwać narażenie. Usunąć całe stado z podejrzanej kwatery albo zabrać paszę i zamknąć do niej dostęp. Nie wystarczy odsunąć jednej chorej owcy, ponieważ pozostałe mogły zjeść ten sam materiał.
2. Zadzwonić do lekarza weterynarii. Trzeba podać przybliżony czas zdarzenia, liczbę narażonych owiec, ich masę, zaobserwowane objawy i przypuszczalną ilość zjedzonego materiału. Przy cisie, różaneczniku lub naparstnicy liczą się godziny.
3. Ograniczyć stres i ruch. Osłabionego zwierzęcia nie należy przeganiać po gospodarstwie ani zmuszać do chodzenia. Powinno znaleźć się w spokojnym, bezpiecznym miejscu, z którego można je łatwo zbadać.
4. Zabezpieczyć próbkę. Roślinę, resztkę paszy albo materiał z paśnika należy włożyć do osobnego worka. Pomagają również zdjęcia całej rośliny, liści, łodygi, kwiatów lub owoców. Próbkę opisuje się godziną i miejscem pobrania. Wilczomlecz zbiera się w rękawicach.
5. Nie stosować domowych odtrutek. Nie należy samodzielnie wywoływać wymiotów, podawać oleju, mleka, sody, soli ani wlewać dużej ilości wody do pyska. Również węgiel aktywowany powinien zostać zastosowany po ustaleniu dawki i sposobu podania przez lekarza. Przymusowe pojenie osłabionej lub drgającej owcy grozi zachłyśnięciem.
6. Obserwować całe stado. Trzeba policzyć zwierzęta, sprawdzić, które przeżuwają, oraz zanotować kolejne przypadki ślinienia, biegunki, wzdęcia czy osłabienia. Informacja, że objawy zaczynają się u następnych owiec, zmienia ocenę sytuacji.

Leczenie może obejmować usunięcie treści ze żwacza, podanie węgla aktywowanego, płynów, leków przeciwdrgawkowych albo preparatów stabilizujących pracę serca. W wielu zatruciach roślinnych nie istnieje jedna swoista odtrutka. Największy wpływ hodowcy na wynik leczenia polega więc na szybkim odcięciu źródła, zebraniu informacji i wezwaniu lekarza, zanim pojawi się zapaść.

FAQ: najczęstsze pytania o zakazane pokarmy i rośliny trujące dla owiec

Czy owce mogą jeść chleb?
Nie należy podawać im chleba jako przysmaku ani sposobu zagospodarowania resztek. Pieczywo pochodzące z domowej kuchni jest odpadem gastronomicznym, a większa, nagle zjedzona ilość szybko fermentujących węglowodanów może doprowadzić do zaburzeń pracy żwacza i ostrej kwasicy. Po przypadkowym zjedzeniu nieznanej ilości trzeba usunąć źródło, obserwować zwierzę i skontaktować się z weterynarzem, jeżeli pojawią się wzdęcie, biegunka, apatia lub brak apetytu.

Jakie rośliny są najbardziej trujące dla owiec?
Najpoważniejszym ostrym zagrożeniem jest cis, ponieważ może spowodować nagłą śmierć po stosunkowo niewielkiej ilości. Bardzo niebezpieczne są też różaneczniki, azalie, pieris, naparstnica i oleander. Osobną kategorię stanowi starzec jakubek: zwykle nie zabija natychmiast, lecz powoduje kumulacyjne i nieodwracalne uszkodzenia.

Co zrobić, gdy owca zjadła trującą roślinę?
Natychmiast odsunąć całe stado od źródła, zadzwonić do lekarza weterynarii i zabezpieczyć próbkę rośliny. Nie czekać na objawy po zjedzeniu cisa, różanecznika lub naparstnicy i nie podawać domowych „odtrutek”. Pierwszą decyzją ma być przerwanie narażenia i telefon do weterynarza, a nie próba samodzielnego leczenia.